چگونگي رويارويي و پاسخ ­دهي کتابخانه‌هاي پژوهشي و تحقيقاتي به بيماري ويروس کرونا^[?] (اقداماتي که مي‌تواند و بايد انجام شود چيست؟): نماي کتابخانه دانشگاهي در پاتراس، يونان^[?]

مقدمه

ويروس کرونا يا همان کوويد^? ?? جهان را آبشخور نابساماني هاي زيادي در زمينه اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و … نموده است که به نوبه خود آسيب، خسارات و تبعات بعضاً جبران ناپذيري را با خود به همراه دارد. يکي از نهادهاي ارائه دهنده خدمات فرهنگي کتابخانه ها هستند. کتابخانه ها و بخصوص کتابخانه هاي پژوهشي و تحقيقاتي و آکادميک به‌عنوان يک نهاد فرهنگي از آسيب هاي دوران بحران اين بيماري که کليه جوامع را درگير خود کرده است مستثني نيستند و گسترش ويروس کرونا بودجه کتابخانه ها را به علت سرمايه گذاري در درمان بيماران کاهش داده و آن‌ها را در زمينه تهيه مواد و منابع دچار مشکلاتي نموده است.

تعطيلي کليه نهادها و از جمله کتابخانه ها به علت پرهيز از تردد و عبور و مرور که با خود انتقال بيشتر بيماري را در پي دارد ارائه خدمات و سرويس دهي به کاربران تحت پوشش کتابخانه به دلايل متعدد و نبود زيرساخت هاي لازم بسيار مشکل است. براي حل اين مسئله و بهبود وضعيت حاضر برخي از کتابخانه ها در داخل ايران و يا خارج از کشور اقداماتي را انجام داده و با انجام تمهيدات لازم، بستر مناسب براي ارائه خدمات را به شکل مجازي و از راه دور براي کاربران فراهم آورده اند. همچنين به علت گسترش سريع و آسان بيماري و درمان بسيار سخت و طاقت فرساي آن مي بايست مراقبت هاي بهداشتي لازم در سرتاسر کتابخانه جهت حفظ سلامت کارکنان و حفاظت از منابع و دور ماندن آن‌ها از آلودگي به ويروس کرونا با جديت هر چه بيشتر انجام گردد.

در اين راستا تجربه کتابخانه ها و کتابداران موفق مي تواند راهنماي خوبي براي ساير کتابخانه ها جهت اقدام و پياده سازي به موقع باشد. مقاله حاضر، تجربه يک کتابخانه دانشگاهي در پاتراس واقع در يونان است که مي تواند به‌عنوان يک پروتکل راهنماي بقيه کتابخانه ها باشد. ساير کتابخانه ها و مؤسسات نيز مي بايست با تهيه و تدوين پروتکل هايي در اين زمينه (به‌عنوان مثال نحوه مراقبت هاي بهداشتي و کنترل و ضدعفوني، نحوه اطلاع رساني کاربران از منابع جديد و يا دسترسي آن‌ها به اين منابع و…) و به اشتراک گذاري آن‌ها با ديگر مؤسسات و کتابخانه ها در حل اين بحران جهاني راهگشا بوده و آن‌ها را در اين امر خطير تا زمان ريشه‌کن شدن کامل ويروس ياري رسانند.

 براي مديران

جيانيس تسکوناس^[?]، رئيس يکي از کتابخانه ­هاي دانشگاهي و آکادميک در پاتراس، در رابطه با ويروس کرونا يا کوويد^[?]?? خاطرنشان مي­سازد، با بسته شدن و تعطيلي تمام مؤسسات دانشگاهي در يونان، کتابخانه خدمات و سرويس ­دهي خود را براي کاربران به اشتراک مي ­گذارد. همچنين اين کتابخانه کليه کتابخانه ­ها را تشويق به اشتراک تجارب موفق خود در دوران اين بحران به منظور کسب اطلاعات در زمينه حفاظت، ضدعفوني، پيشگيري و خدمات ­رساني و سرويس ­دهي به مراجعان مي ­نمايد. وي در ابتدا با تأکيد بر اين مطلب که در سراسر جهان و در پاتراس مي ­بايست، مسئوليت خود را به عنوان شهروندان به‌طور بسيار جدي پذيرفته و تمام اقدامات لازم را براي ممنوعيت گسترش همه ­گيري انجام داد، اظهار مي ­دارد که در حالي که مي ­بايست در خدمت ­رساني و اشاعه به موقع اطلاعات به جامعه خود متعهد باشيم، وليکن بهداشت عمومي و رعايت پروتکل ­هاي بهداشتي در حال حاضر بسيار مهم ­تر بوده و در اولويت قرار دارد؛ بنابراين کليه جوامع و کتابخانه ­هاي پژوهشي مي ­بايست، دستورالعمل­ها و پروتکل ­هاي دقيق را در اين خصوص از اداره ملي بهداشت عمومي / حفاظت از شهروندان اخذ کرده و همگي ملزم به رعايت اين پروتکل ­ها باشيم. همچنين در اين زمينه بايد کاملاً با مديريت موسسه خود همکاري کنيم تا تمامي اقدامات مناسب و مقتضي انجام گردد.

براي کاربران

جهت اشاعه به موقع اطلاعات و خدمت ­رساني به کاربران، سيستم ­هاي امانت در کتابخانه دانشگاهي پاتراس به نحوي تنظيم شده ­اند تا در طي مدت زمان بسته شدن و تعطيلي کتابخانه از پرداخت جريمه به علت تأخير در بازگرداندن منابع به کتابخانه جلوگيري به عمل آيد. بر اساس اين سيستم کتاب­ هاي اماني مي ­توانند براي مدت زمان بيشتري تمديد شوند. همچنين سعي کتابخانه در اين ايام در يافتن و ارائه منابع اطلاعاتي قابل اعتماد و معتبر براي محققان است. بسياري از ناشران، انجمن ­ها و انجمن ­هاي آموخته^[?] ليست مقالات مرتبطي را که اکنون در دوران کرونا رايگان هستند  تهيه مي ­کنند. همچنين بر اساس سيستم کتابخانه دسترسي به کليه خدمات و منابع الکترونيکي و از راه دور در هر زمان ممکن است لغو و باطل شود و ممکن است برخي از اين منابع (به دليل فوريت) نسخه­ هاي چاپي از چاپ­ هاي قبل باشند که متأسفانه به دليل شيوع بيماري امکان تهيه نسخه جديد آن فعلاً در بازار موجود نباشد و يا بالعکس منابع نسخه زير چاپ باشد و هنوز آماده بهره­ برداري و استفاده نباشد که مي ­بايست جامعه تحت پوشش و کاربران کتابخانه را به ‌صورت مجازي نسبت به اين امر مطلع نمود و کارکنان کتابخانه پاتراس اين کار را انجام مي ­دهند.

به جاي متمرکز شدن بر نظرات و عقايد شخصي، تمرکز کارکنان اين کتابخانه بر روي ارائه اطلاعات علمي و بخصوص داده ­ها به عموم کاربران است. براي اطلاعات عمومي، در زمينه رعايت اصول ايمني و بهداشتي، کاربران به صفحه بخش بهداشت عمومي ارجاع داده مي­شوند. علاوه بر منابع رسمي، موارد مورد علاقه ديگري نيز در اين کتابخانه دنبال و تهيه مي­گردد (به‌عنوان مثال: بررسي ­هاي نظام­ مند و منظم^[?]، داده ­هاي خام^[?]، نقشه ­هاي مرجع^[?]، اطلاعات دارويي^[??]). تجربه موفق کتابداران رابط نيز مي ­تواند ايده ­هاي بيشتري را چه در زمينه تهيه منابع و چه در زمينه خدمات ­رساني در اختيار کتابخانه و کليه جوامع و کتابخانه ­ها قرار دهد. همچنين تشکيل گروه ­ها و تيم­ هاي مختلف در زمينه امانت بين کتابخانه ­اي^[??] مي­ تواند مقاله ­هاي با ارزشي را براي محققان بيابد.

براي کارکنان و پرسنل کتابخانه

کارکنان کتابخانه پاتراس نسبت به رعايت مسائل بهداشت فردي و شرايط پزشکي بسيار حساس هستند. در اين رابطه زماني که کارمندان نگراني و ترس از ناقل بودن به ويروس کرونا و آلوده شدن به اين ويروس را در خود و يا ديگر همکاران در محل کار که از نزديک با آن‌ها همکاري دارند احساس کنند، مديريت کتابخانه آن‌ها را ترغيب مي­کند که در اين خصوص از پزشک حاضر در محل کار خود مشاوره لازم را دريافت کنند. همچنين کتابخانه در ايام شيوع اين ويروس در خصوص برنامه ­هاي سفر و مسافرت نيز کار در خانه (دورکاري) انعطاف ­پذيري ويژه­ اي از خود نشان مي ­دهد. جهت اين امر تيم­ ها و گروه­ هاي کاري براي ارتباط با کاربران از طريق تلفن، ايميل و رسانه ­هاي اجتماعي ايجاد و راه ­اندازي گرديده­ اند. هدف اين است که ارتباطات و خدمت ­رساني در کوتاه ­ترين زمان ممکن، مختصر، روشن و شفاف باشد.

در اين راستا کتابخانه از کاربران درخواست صبر و شکيبايي و درک عميق نسبت به سختي در ارائه خدمات از راه دور در مدت شيوع اين بيماري فراگير دارد. گاهي اوقات به هنگام اشتراک اطلاعات در رسانه­ هاي اجتماعي، برخي از نظرات و کامنت ­هاي منفي و يا توهين ­آميز وجود دارد و يا اينکه برخي از کاربران به علت عدم آگاهي از سختي ارائه خدمات در دوران کرونا زبان به شکايت باز کرده و انتظار از سرويس ­رساني و دريافت خدمات درست مانند ايام عادي (بدون کرونا) را داشته باشند. در اين زمينه به کارکنان کتابخانه تأکيد شده است که کاملاً مؤدب بوده و با صبر و بردباري کاربران را در اين زمينه متقاعد سازند.

تسهيلات و امکانات داخلي

در کتابخانه پاتراس از متوليان، خدمه و کارکنان نظافت خواسته مي ­شود که کليه سطوح را عميقاً تميز کنند. اين سطوح شامل دسک­تاپ، دستگيره درب ­ها، تلفن ­ها، صفحه­ کليد و اسکنرهاي مسطح هست. همچنين کليه پرسنل و کارکنان و کارمندان، مجهز به دستکش يک‌بارمصرف و ضدعفوني‌کننده دست داراي الکل هستند. کتابخانه با اشاعه اطلاعات و نصب پوستر علائم و راهنماي شستشوي دست در ساختمان اين مسئله را تبليغ مي­کند.

اکنون در يونان، بنا به دستورات حکومتي کليه کتابخانه ­هاي دانشگاهي بسته و تعطيل گرديده است. با اين حال هر موقع شرايط اجازه مي­دهد، تنظيم ساعت کاري يا خدمات ­رساني در سالن مطالعه را بايد در نظر داشت و يا اينکه با محدود کردن ظرفيت اتاق­ هاي مطالعه، بايد خدمات ­رساني به کاربران ميسر گردد. برخي از کتابخانه ­ها در اين دوران به حالت ميز پيشخوان جلو و قفسه­ هاي بسته^[??] که ترافيک در کتابخانه را محدود مي­کند، ارائه خدمات مي­ نمايند بدين مفهوم که در ابتداي کتابخانه پيشخوان بزرگي قرار داده شده است و کاربران با مطرح نمودن تقاضاي خود و انتظار در پشت ميز پيشخوان، منابع مورد نياز خود را دريافت مي­کنند.

 با وجود اينکه سرويس ­دهي کتابخانه براي عموم بسته است، وليکن در اين کتابخانه پنجره ­ها، به جهت گردش جريان هواي تازه در ساختمان به منظور تهويه محيط داخلي و حفاظت از منابع و امکانات و تجهيزات به مدت چند ساعت در طول روز باز گذاشته مي ­شوند و کارکنان موظف‌ هستند تا اطلاع ثانوي هر روز اين کار را به‌طور مداوم انجام دهند و آخرين نکته اينکه در اين کتابخانه بلافاصله پس از دريافت يا تحويل کتاب و منابع آن‌ها را در قفسه ­ها قرار نمي­دهند، به اين دليل که پرسنل در رابطه با مسئله عمر و دوام و پايداري ويروس کرونا در سطوح نرم هيچ­گونه اطلاعي ندارند، بنابراين با استفاده از محلول ضدعفوني ­کننده قوي حاوي اتانول ??? ويژه تميز کردن سطوح کتاب ­ها و منابع را تميز نموده و سپس اقدام به قرار دادن منابع در قفسه ­ها مي ­کنند. اين راهنما مي­تواند به‌عنوان پروتکلي باشد که همه کتابخانه­ هاي تحقيقاتي و پژوهشي از آن آموخته و سود ببرند.

پانويس ها:

[?] Coronavirus disease

[?] Patras, Greece

[?] COVID-19

[?] Giannis Tsakonas

[?] Covid 19

[?] learned societies

[?] systematic reviews

[?] raw data

[?] reference maps

[??] pharmaceutical industry

[??] interlibrary loan

[??] front-desk and closed-stacks

منبع:  https://libereurope.eu/blog/2020/03/13/coronavirus-patras-library-response

مترجم:  ناهيد خوشيان